اندیشکده تدبیر انرژی اتاق کرمان در نخستین نشست شبکهسازی و همافزایی اندیشکدههای حوزه انرژی کشور، پیشنهاد سیاستی خود را با عنوان «بنزین و ضرورت تعریف شفاف مبنای محاسبه قیمت» ارائه کرد. این نشست با محوریت مسائل بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی و با حضور نمایندگان حدود ۳۰ اندیشکده حوزه انرژی برگزار شد و ۱۶ مجموعه نیز پیشنهادهای سیاستی خود را درباره موضوعاتی از جمله مدیریت مصرف، ناترازی، عدالت در توزیع یارانه انرژی و امنیت عرضه سوخت ارائه کردند.
محور اصلی پیشنهاد اندیشکده تدبیر انرژی این است که پیش از تمرکز بر یک عدد مشخص برای قیمت بنزین، باید مبنای محاسبه قیمت بهصورت روشن تعریف شود. در این چارچوب، میان هزینه جاری و حسابداری تأمین بنزین، هزینه اقتصادی تأمین داخلی و هزینه واردات یا قیمت جایگزینی تفاوت وجود دارد و استفاده از هر یک از این مفاهیم میتواند به ارقام متفاوتی منجر شود.
مسئله اصلی قیمت بنزین چیست؟
براساس پژوهش ارائهشده توسط اندیشکده، قیمتگذاری بنزین طی سالهای گذشته عمدتاً تحت تأثیر ملاحظات حمایتی و اجتماعی قرار داشته و میان قیمت پرداختی مصرفکننده و هزینه تأمین آن فاصله ایجاد شده است. با این حال، پاسخ به این مسئله صرفاً با مقایسه قیمت فروش با یک عدد تحت عنوان «قیمت تمامشده» امکانپذیر نیست؛ زیرا ابتدا باید مشخص شود منظور از هزینه تأمین دقیقاً کدام هزینههاست.
در گزارش اندیشکده، هزینه جاری عرضه هر لیتر بنزین در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۵۰۰ تومان ذکر شده، اما این رقم تنها بخشی از هزینههای زنجیره تأمین را دربر میگیرد. در پژوهش اندیشکده، با لحاظ هزینههای سرمایهای و هزینه بیننسلی منابع نفتی، هزینه اقتصادی تأمین هر لیتر بنزین در سال ۱۴۰۲ حدود ۲۰ سنت برآورد شده است. بنابراین، «هزینه جاری»، «هزینه اقتصادی تأمین داخلی» و «هزینه واردات یا قیمت جایگزینی» سه مفهوم متفاوتاند و نباید به جای یکدیگر به کار گرفته شوند.
چرا تعریف «قیمت تمامشده بنزین» اهمیت دارد؟
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در پیشنهاد اندیشکده، ضرورت شفافسازی اصطلاح «قیمت تمامشده بنزین» است. زمانی که مشخص نباشد یک رقم براساس چه مؤلفههایی محاسبه شده، مقایسه آن با سایر برآوردهای کارشناسی میتواند گمراهکننده باشد.
برای محاسبه یک نرخ ممکن است عواملی مانند قیمت خوراک پالایشگاه، نرخ ارز، هزینه پالایش، انتقال و توزیع، هزینههای سرمایهای، مالیات و عوارض در نظر گرفته شوند. علاوه بر این، مبنای محاسبه میتواند هزینه تولید داخلی، هزینه واردات یا قیمت جایگزینی باشد. پیشنهاد اندیشکده این است که این اجزا و مبانی بهصورت شفاف اعلام شوند تا امکان ارزیابی علمی سیاست قیمتگذاری فراهم شود.
تجربه بنزین مازاد در استان کرمان
در مرداد ۱۴۰۵، موضوع عرضه بنزین با نرخ موسوم به «تمامشده پالایشگاهی» در استان کرمان مطرح و رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان به ازای هر لیتر برای بنزین بدون یارانه اعلام شد. همزمان علاوه بر سهمیه ملی، سهمیهای استانی نیز برای کرمان در نظر گرفته شد. این تحول از منظر پیشنهاد سیاستی اندیشکده اهمیت داشت، زیرا موضوع قیمت بنزین مازاد را از یک بحث نظری به یک تجربه عملی در سطح استان نزدیک کرد.
با این حال، گزارش اندیشکده تأکید دارد که رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان را نمیتوان مستقیماً با برآورد ۲۰ سنتی پژوهش اندیشکده مقایسه کرد. رقم ۲۰ سنت مربوط به برآورد هزینه اقتصادی تأمین در سال ۱۴۰۲ و شامل هزینه جاری، سرمایهای و بیننسلی است؛ در حالی که برای ارزیابی نرخ اعلامشده در سال ۱۴۰۵ باید ابتدا اجزای محاسباتی و مبنای تعیین آن مشخص شود.
پیشنهاد اندیشکده برای اصلاح نظام بنزین
پیشنهاد سیاستی ارائهشده از سوی اندیشکده بر تفکیک مصرف حمایتی از مصرف مازاد استوار است. در این چارچوب، بهجای افزایش یکباره و عمومی قیمت برای تمام مصرف، مصرف متعارف خانوار میتواند همچنان از سهمیه حمایتی برخوردار باشد و مصرف بیش از این سهمیه با سازوکاری متفاوت قیمتگذاری شود.
براساس این پیشنهاد، قیمت بنزین مازاد نیز بهتر است بهجای تعیین موردی یک عدد، فرمولمحور باشد. به بیان دیگر، سیاستگذار باید از ابتدا مشخص کند قیمت براساس هزینه تأمین داخلی، هزینه فرصت منابع نفتی، قیمت جایگزینی، هزینه واردات یا ترکیبی از این مؤلفهها تعیین میشود. همچنین دورههای بازنگری این فرمول باید مشخص باشد تا تغییرات قیمت برای مصرفکنندگان و فعالان اقتصادی قابل فهمتر و قابل ارزیابی باشد.
چهار محور اصلی پیشنهاد سیاستی
چارچوب ارائهشده توسط اندیشکده چهار جزء دارد: حفظ سهمیه حمایتی برای مصرف متعارف خانوار؛ عرضه مصرف مازاد با قیمتی نزدیکتر به هزینه واقعی تأمین؛ تعیین قیمت بنزین مازاد براساس یک فرمول شفاف؛ و هدفمند کردن منابع حاصل از فروش بنزین مازاد.
در بخش چهارم پیشنهاد تأکید شده است که منابع حاصل از عرضه بنزین با قیمت بالاتر صرفاً به درآمد عمومی دولت تبدیل نشود و نحوه استفاده از آن مشخص باشد. حمایت از خانوارها، توسعه حملونقل عمومی و سرمایهگذاری در طرحهای کاهش مصرف بنزین از جمله مصارفی هستند که در پیشنهاد اندیشکده برای این منابع مطرح شدهاند.
کرمان بهعنوان بستری برای ارزیابی سیاست بنزین
یکی دیگر از پیشنهادهای مطرحشده این است که تجربه استان کرمان پیش از توسعه احتمالی سیاست در مقیاس گستردهتر، از جنبههای مختلف ارزیابی شود. اندیشکده چهار حوزه را برای این ارزیابی مطرح کرده است: تغییر مصرف بنزین، آثار هزینهای بر خانوارها و دهکهای مختلف، آثار احتمالی بر تورم و هزینه حملونقل و تأثیر بر قاچاق، جابهجایی سوخت و رفتار مصرفکنندگان.
چنین ارزیابیای میتواند دادههای واقعیتری درباره پیامدهای سیاست فراهم کند. در این چارچوب، تصمیم درباره ادامه، اصلاح یا گسترش یک سیاست پس از مشاهده نتایج اجرایی و بررسی آثار اقتصادی و توزیعی آن اتخاذ میشود، نه صرفاً بر مبنای محاسبات نظری.
ضرورت انتشار فرمول رسمی محاسبه نرخ بنزین مازاد
پیشنهاد فوری اندیشکده تدبیر انرژی، انتشار فرمول رسمی محاسبه نرخ بنزین مازاد از سوی وزارت نفت و دستگاههای مرتبط است. در این فرمول باید مشخص شود قیمت خوراک پالایشگاه چگونه تعیین میشود، چه نرخ ارزی مورد استفاده قرار میگیرد، هزینه پالایش و انتقال و توزیع چگونه محاسبه میشود و هزینههای سرمایهای چه جایگاهی در محاسبات دارند.
همچنین باید روشن شود آیا هزینه بیننسلی منابع نفتی در محاسبات لحاظ شده و مبنای نرخ نهایی، هزینه تولید داخلی است یا هزینه واردات و قیمت جایگزینی. انتشار این اطلاعات امکان مقایسه علمی ارقام اعلامشده با مطالعات کارشناسی مختلف، از جمله پژوهش اندیشکده تدبیر انرژی، را فراهم میکند.
قیمت بنزین؛ یک مسئله اقتصادی، اجتماعی و توزیعی
یکی از نکات مطرحشده در همان نشست، ضرورت توجه همزمان به ناترازی و عدالت در سیاستگذاری انرژی بود. رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، کاهش شدت انرژی، عدالت در بهرهمندی از یارانههای انرژی و حل ناترازی را از اهداف اصلی این سازمان عنوان کرد و بر اهمیت سنجش «اثربخشی» و «قابلیت اجرا» در ارزیابی پیشنهادهای سیاستی تأکید داشت.
از این منظر، سیاست بنزین صرفاً یک تصمیم درباره تعیین قیمت یک حامل انرژی نیست؛ بلکه آثار آن بر مصرف، خانوارها، حملونقل، توزیع یارانه و رفتار مصرفکنندگان نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد. پیشنهاد اندیشکده تدبیر انرژی نیز با تمرکز بر شفافیت مبنای محاسبه و ارزیابی آثار اجرای سیاست، تلاش دارد این ابعاد مختلف را در فرآیند تصمیمگیری قابل سنجشتر کند.
از «عدد قیمت» به «شفافیت فرمول قیمتگذاری»
جمعبندی پیشنهاد اندیشکده تدبیر انرژی این است که بحث درباره قیمت بنزین نباید تنها به این پرسش محدود شود که «هر لیتر بنزین چند تومان باشد؟» پیش از آن باید پرسید این قیمت با چه فرمولی، براساس چه هزینههایی و با چه هدف سیاستی محاسبه میشود.
تعریف دقیق هزینه تأمین، تفکیک سهمیه حمایتی از مصرف مازاد، تعیین فرمول شفاف برای قیمتگذاری، مشخص کردن محل مصرف منابع حاصل و ارزیابی آثار اقتصادی و اجتماعی اجرای سیاست، اجزای اصلی چارچوب پیشنهادی اندیشکده هستند. چنین رویکردی امکان میدهد نتایج سیاست نیز پس از اجرا براساس شاخصهای مشخص ارزیابی شود.
