هزینه تأمین فرآورده‌های نفتی در ایران

هزینه تأمین فرآورده‌های نفتی یکی از مهم‌ترین موضوعات در اقتصاد انرژی ایران است؛ زیرا بنزین، گازوئیل و سایر فرآورده‌ها نه‌تنها بخش بزرگی از مصرف روزانه کشور را تشکیل می‌دهند، بلکه نقش مستقیمی در بودجه عمومی، قیمت‌گذاری انرژی و تصمیم‌های کلان اقتصادی دارند.

گزارش حاضر با تمرکز بر زنجیره تأمین فرآورده‌های نفتی، تلاش می‌کند تصویر شفافی از هزینه تمام‌شده بنزین و گازوئیل در ایران ارائه دهد. در این گزارش، کل مسیر از تولید تا پالایش، انتقال و خرده‌فروشی بررسی شده و هزینه‌ها به دو بخش سرمایه‌ای و جاری تفکیک شده‌اند.

مهم‌ترین خروجی این گزارش آن است که هزینه تأمین هر لیتر بنزین 20 سنت و هزینه تأمین هر لیتر گازوئیل 19 سنت برآورد شده است. این اعداد، مبنای مهمی برای تحلیل شکاف میان هزینه واقعی و سیاست‌های قیمت‌گذاری در کشور به شمار می‌روند.

 زنجیره تأمین فرآورده‌های نفتی در ایران

گزارش، زنجیره تأمین بنزین و گازوئیل را به چهار بخش اصلی تقسیم می‌کند:

• تولید
• پالایش
• انتقال
• خرده‌فروشی

ساختار اجرایی زنجیره

• تولید نفت در اختیار شرکت ملی نفت و 13 شرکت زیرمجموعه است.
• پالایش و خرده‌فروشی عمدتاً توسط شرکت‌های خصوصی یا شبه‌دولتی انجام می‌شود.
• انتقال در اختیار شرکت ملی پالایش و پخش قرار دارد.

این ساختار نشان می‌دهد که هزینه نهایی فرآورده‌های نفتی حاصل عملکرد چندین حلقه وابسته به هم است و هر بخش سهم مشخصی در قیمت تمام‌شده دارد.

هزینه تمام‌شده بنزین و گازوئیل

وقتی هزینه تأمین یک لیتر بنزین 20 سنت و یک لیتر گازوئیل 19 سنت باشد، روشن است که:

• زنجیره تولید و توزیع، هزینه‌بر است.
• قیمت‌گذاری داخلی بدون توجه به این هزینه‌ها می‌تواند منجر به فاصله جدی میان قیمت و واقعیت اقتصادی شود.
• هرگونه اصلاح سیاست انرژی باید با درنظر گرفتن این ارقام انجام شود.

 نقش خوراک پالایشگاه‌ها در هزینه نهایی

یکی از بخش‌های مهم گزارش، تحلیل خوراک پالایشگاه‌ها است. در 5 سال اخیر، به‌طور میانگین سالانه 2 میلیون و 100 هزار بشکه نفت و میعانات در پالایشگاه‌های کشور مصرف شده است.

ترکیب خوراک پالایشگاه‌ها

اثر خوراک بر تولید فرآورده‌ها

گزارش تأکید می‌کند که سهم میعانات در تولید فرآورده‌ها متفاوت است:

• 41٪ از بنزین از خوراک میعانات گازی حاصل می‌شود.
• 13٪ از گازوئیل از خوراک میعانات گازی حاصل می‌شود.

این داده‌ها نشان می‌دهد که نوع خوراک، تأثیر مستقیم بر کیفیت، ساختار و هزینه نهایی تولید دارد. به‌بیان ساده، پالایشگاه‌هایی که سهم بیشتری از میعانات دارند، ممکن است ترکیب هزینه متفاوتی نسبت به پالایشگاه‌های متکی بر نفت خام داشته باشند.

 تولید روزانه فرآورده‌های نفتی در سال 1402

گزارش می‌گوید پالایشگاه‌های کشور در سال 1402 به‌طور متوسط روزانه 340 میلیون لیتر فرآورده تولید کرده‌اند.

ترکیب تولید روزانه

انتقال فرآورده‌ها و سهم روش‌های مختلف

جدول زیر، سهم روش‌های مختلف انتقال فرآورده‌های نفتی را در سال 1401 نشان می‌دهد. هرچند همه اعداد کامل در خروجی دیده نمی‌شود، اما داده‌های قابل استخراج چنین‌اند:

این بخش نشان می‌دهد که الگوی انتقال برای فرآورده‌ها یکسان نیست و هر فرآورده مسیر و ساختار توزیع خاص خود را دارداز نظر تحلیلی، این تفاوت می‌تواند بر هزینه نهایی هر محصول اثر بگذارد.

 هزینه فرصت صادرات نفت خام

یکی از نکات مهم و کمتر دیده‌شده گزارش، اشاره به سهم منابع بین‌نسلی از صادرات نفت خام است.

طبق متن گزارش:

• 40٪ از درآمد حاصل از صادرات نفت خام طبق قوانین بالادستی به‌عنوان منابع بین‌نسلی شناخته می‌شود.
• این سهم در سال 1402 برابر با 7 سنت به ازای هر لیتر بوده است.

چرا این عدد مهم است؟

این رقم به تحلیل هزینه فرصت کمک می‌کند. یعنی فقط هزینه تولید و پالایش مهم نیست، بلکه باید دید چه بخشی از درآمد نفتی نیز به‌عنوان منبع بین‌نسلی کنار گذاشته می‌شود. این موضوع در فهم واقعی ارزش نفت خام صادراتی اهمیت زیادی دارد.

 جمع‌بندی تحلیلی

گزارش حاضر یک تصویر دقیق از هزینه تأمین فرآورده‌های نفتی در ایران ارائه می‌دهد. مهم‌ترین نکات عبارت‌اند از:

• هزینه تأمین هر لیتر بنزین 20 سنت است.
• هزینه تأمین هر لیتر گازوئیل 19 سنت است.
• زنجیره تأمین شامل تولید، پالایش، انتقال و خرده‌فروشی است.
• خوراک پالایشگاه‌ها عمدتاً از نفت خام و بخشی از میعانات تشکیل شده است.
• پالایشگاه‌ها در سال 1402 روزانه 340 میلیون لیتر فرآورده تولید کرده‌اند.
• بنزین و گازوئیل دو محصول محوری در این تحلیل هستند.
• سهم بین‌نسلی صادرات نفت خام نیز 7 سنت به ازای هر لیتر برآورد شده است.

متن کامل گزارش در لینک زیر قابل مشاهده می‌باشد:

گزارش کامل هزینه تامین فرآورده های نفتی

بازتاب رسانه‌ای گزارش

گزارش «از چاه تا جایگاه؛ هزینه تأمین فرآورده‌های نفتی» پس از انتشار در آبان ۱۴۰۳، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های تخصصی و اقتصادی کشور داشت. این موضوع نشان‌دهنده نیاز مبرم افکار عمومی و کارشناسان به شفاف‌سازی هزینه‌های اقتصاد انرژی است. رسانه‌هایی نظیر شانا، دنیای اقتصاد، انرژی‌پرس، امتداد و سایر پایگاه‌های تحلیلی، با بازنشر این گزارش بر ضرورت توجه به چالش‌های هزینه‌ای تولید سوخت تأکید کردند.